Mikroplastik ve sağlık: bildiklerimiz ve bilmediklerimiz

Kısaca

• DSÖ, 2019'da içme suyundaki mikroplastiğin mevcut düzeylerde sağlık riski oluşturmuyor göründüğünü, ama kanıtın sınırlı olduğunu açıkladı [5].
• DSÖ'nün 2022 raporunu aktaran bir özete göre mevcut veriler, insanlar için riski değerlendirmede ancak çok sınırlı ölçüde kullanılabiliyor [7].
• 2024'te yayımlanan bir çalışma, damar plağında mikroplastik bulunan hastalarda kalp krizi, inme ve ölümün daha sık görüldüğünü bildirdi; ancak yazarlar bunun nedensellik kanıtlamadığını vurguluyor [8].

Mikroplastiğin kanda, damarlarda ya da başka organlarda bulunduğunu söyleyen haberler sık çıkıyor. Bu yazıda, haberlerin arkasındaki kanıtın bugün nerede durduğuna bakıyorum: neyi makul bir güvenle biliyoruz, neyi bilmiyoruz.

Bildiklerimiz

Maruz kalıyoruz

Mikroplastik ve nanoplastik parçacıklara yiyecek, içme suyu ve solunan hava yoluyla maruz kalıyoruz. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 2022’de bu üç yolu birlikte ele alan bir rapor yayımladı [6].

Büyük parçacıkların vücuda geçmesi pek olası değil

DSÖ’nün 2019’daki içme suyu değerlendirmesine göre 150 mikrometreden büyük mikroplastiklerin insan vücudunda emilmesi olası görünmüyor [5]. Daha küçük parçacıklar, özellikle nano boyuttakiler için ise emilim daha yüksek olabilir; ama DSÖ’ye göre bu konuda veri “son derece sınırlı” [5].

Kurumların bugünkü değerlendirmesi temkinli

DSÖ 2019’da, içme suyundaki mikroplastiğin mevcut düzeylerde sağlık riski oluşturmuyor göründüğünü, ancak bu sonucun sınırlı bilgiye dayandığını açıkladı [5]. 2022 raporu daha geniş bir alana baktı; Aralık 2021’e kadar yayımlanan çalışmaları kapsadı [6]. Raporun sonuçlarını aktaran bir özete göre yazarlar, mevcut verilerin insanlar için riski değerlendirmede ancak çok sınırlı ölçüde kullanılabildiğini ve sınırlı verinin, mikroplastiğin insanlarda olumsuz etkileri olduğuna dair az kanıt sunduğunu belirtiyor [7].

Bu, zararsız olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmiyor: Aynı özete göre verilerin sınırlı kullanılabilmesinin başlıca nedeni, çalışma yöntemlerinin çok değişmesi. Özete göre rapor, kanıt sınırlı olsa da plastik kullanımının azaltılmasını, atık yönetiminin iyileştirilmesini ve ürünlerden mikroplastik salınımının önlenmesini öneriyor [7].

Bilmediklerimiz

Küçük parçacıklarda veri boşluğu

Aynı özet, raporun dikkat çektiği bir uyumsuzluğu aktarıyor: Maruziyet çalışmaları 10 mikrometreden küçük parçacıkları nadiren ölçüyor; oysa etki çalışmaları tam da bu boyuta odaklanıyor [7]. Yani bu boyutta insanların ne kadarına maruz kaldığı konusunda veri az.

Ölçümler ne kadar güvenilir?

Ölçümlerin kalitesi çalışmadan çalışmaya çok değişiyor. İçme suyu ve tatlı su üzerine 50 çalışmayı inceleyen bir değerlendirmede, önerilen kalite ölçütlerinin hepsini karşılayan çalışma sayısı yalnızca dört oldu [10].

İnsan örneklerinde ölçüme dair ayrı bir soru işareti var. 2025’te yayımlanan bir çalışma, insan kanında mikroplastik ölçmek için kullanılan piroliz-gaz kromatografisi-kütle spektrometrisi (Py-GC/MS) yöntemini test etti. Yazarlar, tekniğin şu an biyolojik örneklerde polietilen (PE) ve PVC için uygun bir analiz yöntemi olmadığı sonucuna vardı. Yağlar ısıyla parçalanınca polietileninkine benzeyen ürünler verebiliyor; PVC’nin parçalanma ürünleri de özgül değil [9]. Bu çalışma kan üzerine yapıldı; yazarlar, yöntemin arter dokusu ve plağında da kullanıldığını not ediyor [9].

Ölçüm konusunu ayrı bir yazıda anlatıyorum: Mikroplastik nasıl ölçülür?

İlişki mi, neden mi?

2024’te New England Journal of Medicine’de yayımlanan bir çalışma, şah damarından ameliyatla plak alınan hastaları ortalama 34 ay kadar izledi; izlemi tamamlanan hasta sayısı 257’ydi. Plağında mikroplastik ve nanoplastik saptanan hastalarda kalp krizi, inme ya da herhangi bir nedenden ölüm daha sık görüldü [8]. Yazarlar sonuçlarının nedensellik kanıtlamadığını açıkça yazıyor ve laboratuvar kaynaklı kirlenmenin kesin olarak dışlanamadığını belirtiyor [8]. Çalışmanın ayrıntılı özeti için: Damar plağında mikroplastik: NEJM çalışması ne buldu, ne bulmadı?

Kaynakça

1. [5]Dünya Sağlık Örgütü (22 Ağustos 2019). WHO calls for more research into microplastics and a crackdown on plastic pollution. https://www.who.int/news/item/22-08-2019-who-calls-for-more-research-into-microplastics-and-a-crackdown-on-plastic-pollution
2. [6]Dünya Sağlık Örgütü (2022). Dietary and inhalation exposure to nano- and microplastic particles and potential implications for human health. https://www.who.int/publications/i/item/9789240054608 (Raporun tam metni okunamadı; DSÖ’nün yayın tanıtım sayfası üzerinden aktarıldı.)
3. [7]Food Packaging Forum (23 Eylül 2022). WHO report on potential human health implications of microplastics. https://www.foodpackagingforum.org/news/who-report-on-potential-human-health-implications-of-microplastics (İkincil kaynak: DSÖ 2022 raporunu özetleyen ve rapordan alıntılar içeren haber.)
4. [8]Marfella, R. ve ark. (2024). Microplastics and Nanoplastics in Atheromas and Cardiovascular Events. New England Journal of Medicine, 390(10), 900–910. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2309822
5. [9]Rauert, C. ve ark. (2025). Assessing the Efficacy of Pyrolysis-Gas Chromatography-Mass Spectrometry for Nanoplastic and Microplastic Analysis in Human Blood. Environmental Science & Technology, 59(4), 1984–1994. https://doi.org/10.1021/acs.est.4c12599 (Açık erişimli tam metin: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11800385/)
6. [10]Koelmans, A. A. ve ark. (2019). Microplastics in freshwaters and drinking water: Critical review and assessment of data quality. Water Research, 155, 410–422. https://doi.org/10.1016/j.watres.2019.02.054

Bu yazıyı nasıl alıntılarsınız

Mikroplastikveri. (2026, 2 Kasım). Mikroplastik ve sağlık: bildiklerimiz ve bilmediklerimiz. https://mikroplastikveri.com/yazilar/mikroplastik-ve-saglik/

Bu yazıyı İngilizce okuyun · Microplastics and health: what we know and what we don't